John Beckers

Nieuw Organiseren à la WIJ

Dit is de tekst van een inleiding over WIJ tijdens een Nieuw Organiseren Event op 15 mei 2014 in Eindhoven. Ik vertel eerst over Breda, dan over mij en daarna over WIJ. Dat lijken drie verschillende dingen maar ze hebben veel met elkaar te maken.

Breda

Net zoals veel gemeentes heeft ook Breda een nieuw college en een nieuw collegeakkoord. Het zinnetje dat me in dat akkoord het meest opviel: vrijwillig waar het kan, betaald waar het moet. Dat viel me op omdat ik de bedenker van dat zinnetje ben. Het is een van de lijfspreuken van WIJ, althans, was dat want intussen zijn we doorgeëvolueerd. In dat zinnetje zit nog een tweedeling. Wat de een doet en wat de ander doet. In het doorëvolueren zijn we steeds meer samen gaan doen. We zijn gaan delen in plaats van verdelen. Co-evolueren, samen met onze omgeving.

Als je deelt in plaats van verdeelt maakt het niet zoveel meer uit wie wat doet. Degene die het het beste kan, zou je denken. Als je een echte wij bent doe je de dingen die je doet altijd samen. Iedereen die bij wil dragen is welkom. En praat mee. Niemand heeft exclusief de regie. Besturen, leiden, managen doe je door mee te doen.

Alles van waarde is kansrijk

Bob

Toen ik het vier jaar geleden begon te roepen - vrijwillig waar het kan - werd me dat niet in dank afgenomen. Artikelen in vakbladen dat ik tegen kwaliteit was en professionals hun baan af wilde pakken. Mensen die me, toen ik een inleiding zou houden, vroegen of ik dat ene zinnetje vooral niet wilde uitspreken.

Gelukkig waren er ook genoeg mensen die wel die kant uit wilden. Een van die mensen was Bob, de toen net nieuwe wethouder voor het sociaal domein. Die vroeg me of ik een jaar lang wilde horzelen bij maatschappelijke instellingen om meer met vrijwilligers te doen en minder met professionals.

Op die vraag heb ik ja geantwoord. Dat wil ik. Onder 1 conditie, dat ik ook mag gaan horzelen bij de gemeente. Vrijwillig waar het kan, betaald waar het moet, ook bij de gemeente. En dan niet alleen in de uitvoering, in het archief of ergens bij cultuur maar ook hoger in de rangorde, bij de beleidsafdelingen.

Werken aan een ideaal

Niet om te stangen maar uit passie. Toen hij dat vroeg was ik net op bezoek geweest bij het activeringsplein van de gemeente. Daar leidden ze toen mensen door naar dagbesteding, vrijwilligerswerk, een betaalde baan. In Breda woonden op dat moment zo'n 2500 mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt. Op die afdeling werkten 10 klantmanagers. Samen slaagden ze er elk jaar in om 250 mensen te activeren. Waarom, vroeg ik ze, halen jullie er geen 30, 40 vrijwilligers bij? Dan activeer je geen 250 mensen maar misschien wel 500. Dan kom je veel verder met je ideaal. Zou dat niet veel mooier zijn?

En bovendien, en daar zat mijn passie, je krijgt het zelf veel plezieriger. Want als je met vrijwilligers samenwerkt, met burgers die niet betaald worden, die het voor hun plezier doen, als vrijetijdsbesteding, moet je wel zorgen dat je het een beetje gezellig hebt samen, anders lopen ze weg. Het werkt pas als je zo aansprekend bent dat mensen zich gaan aansluiten en daarna ook nog blijven.

Dat lukt niet met een organisatie waar iedereen de hele dag loopt te mopperen of te roddelen, dus zorg je ervoor dat daar geen reden voor is. Door te delen, door elkaar te bevragen en te luisteren, en dat met passie en respect te doen. Belangrijke beslissingen neem je dan samen en voor de rest bestuurt ieder zijn eigen werk, want de meeste mensen houden er niet van om gemanaged te worden.

Als het goed is draagt op een gegeven moment iedereen bij die dat wil. Klanten, familie, vrijwilligers, buren, burgers, mensen van andere organisaties. En ze stemmen samen af waar ze van willen zijn en hoe ze het aanpakken.

Zaken als functies, managers, protocollen, vergaderingen, beoordelingen worden dan irrelevant. Dat verdwijnt meteen, althans, bij die zaak waar je samen voor gaat. Voor de functionaris of manager in kwestie kan dat loslaten nog een heel gedoe zijn. Hoe vertel je wat je doet als je geen functie hebt en ook geen visitekaartje waar dat op staat? Ben je nog wel iemand als je geen functie hebt? Wat is eigen aan jou, hoe zou je dat noemen, en zou dàt op dat visitekaartje mogen staan?

Of geen visitekaartje? Kan dat ook? Het mooie, als er geen kaartje is of er staat geen functie op word je gevraagd wat je doet. Dat is nou precies wat die ander graag wil weten. Je maakt veel echter kennis want je verbindt, live. Wat doe ik en wat kan ik voor jou betekenen?

Ik

Zoiets bestaat niet, zou je denken, maar we komen er met WIJ echt steeds verder in. Ik vertel er zo meer over. Eerst over mijzelf. Ik ben een combinatie van een pedagoog en een manager, ik ben geboren en opgegroeid in Limburg, heb gestudeerd in Utrecht, kreeg begin jaren 80 een mooi diploma en vond toen geen baan want het was crisis. Met een financieringstekort van geen 3 maar 7%.

Voor mij betekende dat twee jaar zoeken naar werk, freelancen, mijn eerste opdrachten als zelfstandige, en heel veel vrijwilligerswerk. Eerst gewoon, mee uitvoeren, later regelen en organiseren. Als huiswerkcoördinator in een buurthuis, als hulpverlener bij de wetswinkel en als actievoerder bij een landelijk actiecomité dat opkwam voor de rechten van buitenlandse jongeren.

Alles wat werk aantrekkelijk maakt zat erin: een helder ideaal, een goed clubgevoel, elkaar helpen als je niet weet hoe iets moet, flexibele werkplekken, soms pittige discussies waar je uit moest komen omdat niemand de baas was, direct rendement, en vooral een enorme motivatie van iedereen die mee deed.

Allemaal zaken die ik vervolgens in mijn eerste betaalde baan, en ook in alle andere betaalde banen nooit meer terug heb gevonden. Daar trof ik vooral gedoe, ruzietjes om niks, 9 tot 5 mentaliteit, vrijblijvendheid, eigen winkeltjes, slecht voorbeeldgedrag van bestuurders. Wat ik er vooral miste waren drive en resultaatverantwoordelijkheid. Er toe willen doen.

Het zit in de manier van organiseren

Eerst denk je nog dat je het slecht getroffen hebt. Later snap je dat het in de manier van organiseren zit. Bijna overal. Als ik die inzet van die vrijwilligersclubs wilde, realiseerde ik me, was er maar één weg: de hoogste in rang worden en het dan anders gaan doen. Om te beginnen met het kweken van verantwoordelijkheidsgevoel. Doen wat je zegt. Afspraken nakomen. Zo kom je vanzelf uit bij WIJ. Een club waar we alles delen. Waar we ons laten leiden door de zaken waar klanten, mensen 'buiten', stakeholders, wij zelf blij van worden. En waar ruzietjes, lamlendigheid, geroddel geen issue zijn.

WIJ

  • De naam WIJ is de kortste benaming van wie en wat we willen zijn, en dus ook zijn. Let op de formulering. Als je samen iets wilt (mits het iets is wat haalbaar is) kom je er ook. In onze WIJ-taal: waar een wij is is een weg. Of: elke waarde creëert haar eigen wij. Of: hoe minder ik, hoe meer wij. WIJ is voor ons behalve een naam een werkwoord, een manier van zijn. Ons ideaal: mensen in de wijk, het dorp, de stad zorgen goed voor zichzelf en voor elkaar.
  • De essentie is: samen. Delen in plaats van verdelen. Uit de bestuurdersstand als het om medewerkers gaat, uit de behandelstand als het om klanten gaat. Je beweegt mee als onderdeel van het geheel. Je intervenieert niet, je voegt in.
  • Je wordt alleen zo door zo te zijn en zo te doen. Als je van A naar B wilt, zegt een van de belangrijkste wetten uit de veranderkunde, kom je alleen aan in B als je dat doet volgens de regels, inzichten en principes van B. In zeven woorden: gaan doen zoals je wilt zijn, meteen.

    Dus als je het samen anders wilt kom je er het snelst door er direct mee te beginnen. Alles wat je tegenkomt toets je daaraan. Wat niet spoort met wat je wilt verander je, samen. Blokkades en problemen neem je weg. En ook dat doe je samen.

    Het belangrijkste zijn doen en discipline. Doen wat je zegt. Daar consequent in zijn. Vooral geen dingen doen die niet van B zijn want dat leidt af. Dat kan lastig zijn want de verleidingen zijn soms groot, zeker als er geld aan vast zit. Weersta de prikkels die niet passen bij wie je wilt zijn.
  • Wat WIJ doet: WIJ helpt mensen die hulp vragen, en we helpen ze op zo'n manier dat ze het daarna ofwel zelf kunnen ofwel samen met een netwerkje. Eigenlijk helpen we ze steeds minder. Hoe meer je zelf oplost, of samen met vrienden of familie, hoe sterker je er van wordt. In de kern is dat de essentie van opvoeden. Zorgen voor een goed klimaat en er verder van af blijven.
  • Vrijwillig wordt minder belangrijk want er zijn steeds meer mensen die mee willen doen zonder daarvoor vrijwilliger te hoeven worden of 'van' WIJ te zijn. Familie, buren, andere mensen die mee willen doen. Die kun je gewoon aanspreken, bij hun naam. Dat is ook steeds meer de feitelijke situatie. Een voor- en achternaam in plaats van een functie of positie. Iedereen helpt mee, vanuit een basishouding die dienend is. Samen iets voor elkaar willen krijgen, elkaar daarbij willen helpen.
  • Managers zijn er niet meer. En dus ook geen medewerkers die zich achter managers verschuilen. Op het kantoor werken steeds meer vrijwilligers omdat we geen functiescheiding hebben. Misschien zijn het ook geen vrijwilligers maar gewoon burgers die mee komen lopen, zonder hrm-corset.

    De sturing komt van buiten, van onze stakeholders. Zo hebben we het intern ook georganiseerd. Weten wie belang heeft bij wat jij doet, weten waar die mensen blij van worden, en daarnaar toe werken. Als je dat doet merk je dat er eigenlijk niets leukers is dan mensen blij maken.
  • WIJ is niet één gemeenschap maar een verzameling gemeenschapjes die voor een deel met één been of anderhalf been buiten WIJ staan en zich ook niet WIJ voelen (maar er zonder WIJ niet zouden zijn). De grens tussen organisatie en buitenwereld vervaagt.

    Dat proces noemen wij Van WIJ naar wij. Van in hoofdletters de organisatie WIJ, met de functies, popgesprekken, managers et cetera, naar in kleine letters de gemeenschap wij. Die veel groter is dan die organisatie. Die geen naam heeft en die van iedereen is die mee wil doen. Zo'n gemeenschap ontstaat, beweegt mee, meandert, groeit op de ene plek en krimpt op de andere. Want gemeenschappen richt je niet in en manage je niet.

    Gemeenschappen zijn er, meteen als mensen waarde van elkaar ondervinden. Wat ik zei: elke waarde creëert haar eigen wij. De organisatie doet er steeds minder toe. We lossen langzaamaan op. Tien jaar terug hadden we 70 professionals en 500 vrijwilligers, nu zijn we met 1000 mensen waaronder nog 30 professionals. En daar buiten nog een heleboel andere mensen waaronder die 6000 vaste, co-creërende klanten met wie we elke dag samenwerken. Waar precies binnen ophoudt en buiten begint ligt in elke situatie anders.
  • We organiseren zoals we het thuis doen, samen. Zo bijzonder als het lijkt, geen functies, geen managers, open grenzen, is het feitelijk niet. Alles wat we bij WIJ doen gebeurt in alle andere organisaties ook, net zo ongeregeld, tussen de bedrijven door, soms in het geniep.

    Bestuurders en managers lijken wel belangrijk maar bijna nergens doen ze er echt veel toe. Waarom zijn ze anders zo druk bezig met veranderkunde? Wie echt iets te vertellen heeft hoeft maar met zijn vingers te knippen, zou je denken, maar bij mensen werkt dat niet zo. Wij besturen allemaal, altijd, ook al staan we nog zo onder druk. Net zoals we dat in het verkeer doen. Daar zoekt ook iedereen de weg naar zijn doel, hoe druk de spits ook is. En iedereen komt aan waar hij zijn moet, zelfs als er verkeersdeelnemers zijn die zich niet aan de verkeersregels houden. Ook in organisaties is het die informele wereld waar HET gebeurt. Waar de belangrijke besluiten worden genomen. Altijd.

    Wat je je kunt afvragen is waarom je een formele organisatie nodig hebt als die informele er al is. Wat regelt de formele wereld wat informeel niet lukt? Organiseer alleen dat, zou je zeggen, en doe dat met zo min mogelijk organisatie.

Transitie

Zo samen aan het werk zijn, op een manier waar iedereen blij van wordt, gaat vooral om attitude. Klanten, vrijwilligers, burgers, financiers, belangenclubs, welke stakeholder maar ook, blij willen maken. Niet klakkeloos, want we hebben wel een ideaal – bij een bakker krijg je geen melk – en dus stem je af. Je krijgt zo verbinding en commitment, wederzijds. Je gaat veel meer samen doen want zij willen deelgenoot worden van waar jij mee bezig bent. Daar mee verantwoordelijkheid voor nemen. Dat is wat co-creëren is. Gezamenlijk eigenaarschap.

Als het goed is gaat dat helemaal vanzelf. Mits je integer bent in wat je wilt, zuiver, eerlijk, en niet mensen probeert te sturen. Kiezen voor jouw verhaal doen ze vanuit zichzelf, en anders niet. Zolang een professional, een gemeente, een manager in de behandelstand blijft staan, met de klant, burger, medewerker als object in plaats van subject, wordt het helemaal niks. Dan zit je voor te denken. Voor iemand anders bedenken wat die moet gaan doen.

Hoeveel mensen zouden zich kunnen herinneren wanneer ze voor het laatst hun eigen gedrag fundamenteel hebben veranderd op gezag van een ander? Bijna niemand. Waarom blijven we dat dan toch, met anderen, proberen?

Kantelen dus, stoppen met voordenken, uit de regisseursstand komen, daar gaat het om. Je gaat delen in plaats van verdelen. Ook als het om denken en besturing gaat. Samen.

Dat kantelen kan op allerlei manieren en misschien moeten we ze ook allemaal proberen. Ik noem er vier.

  • Van waarde zijn. Zorg dat je de moeite waard bent, als professional, als vrijwilliger, als organisatie, voor de mensen voor wie je er wil zijn. Spreek hun talent aan en zorg dat je een ideaal hebt dat verder gaat dan de continuïteit van de organisatie. Geen enkel ideaal is zo klein dat één organisatie het alleen kan verwezenlijken. Zoek mensen die mee kunnen helpen. Verbind. Werk vanuit dat ideaal. Je krijgt er vanzelf een wij bij. Van mensen die mee willen helpen.
  • Faciliteer zelforganisatie. Niet alleen door initiatieven van burgers te stimuleren en vooral niet in de weg te staan met protocollen en regels, maar ook door de eigen bedrijfsvoering te herzien. Ga na hoeveel van wat de organisatie nu doet de mensen graag zelf zouden doen, en regel dat. Net zoals dat bij een bank gebeurt met internetbankieren of bij een reisbureau met vakanties plannen. Ikea en Gamma zijn er groot mee geworden.

    Je kunt als gemeente trots zijn dat je burgers in staat stelt om online een bouwvergunning aan te vragen. Waarom aanvragen? Waarom zou je mensen niet in staat stellen zichzelf die bouwvergunning te geven? Online, meteen?
    Hoeveel besparing kun je in de zorg, in het onderwijs, in het openbaar bestuur realiseren als je dit soort rompslomp wegneemt en voor gewone mensen de weg effent?
  • Stop met managen. Niet omdat managers bashen in de mode is maar omdat het mensen afhankelijk maakt. Voor je het weet staan ze in de klaagstand, moet de organisatie, de verzekeraar, de gemeente, de touroperator ervoor zorgen dat…..… Vraag van medewerkers volwassen gedrag en persoonlijk leiderschap. Dus geen leiding­gevenden die zich bemoeien met medewerkers maar ze helpen, terzijde staan, liefst wegblijven. Niets doen is altijd een optie.
  • Horizontaal verantwoorden. Waar ik werk praten we niet over zelfsturing maar over zelf rekenschap geven. Ieder weet wie de stakeholders van zijn werk zijn. En gaat systematisch na waar die stakeholders blij van worden en probeert dat voor elkaar te krijgen.

Gaan doen zoals je wilt zijn

Of een organisatie nou vrijwilligers binnen haalt of zelforganisatie faciliteert, managers naar huis stuurt of intern de gedwongen winkelnering afschaft, welke blokkades je ook wegneemt, in alle gevallen zal het een flinke impact hebben op de gangbare manier van doen: van positie en protocol naar stakeholders en waarde.

Het snelst en het best gaat dit dioor er, wat ik eerder al zei, meteen mee te beginnen. Ga geen plan maken, richt geen stuurgroep in, start geen pilot, want dan kom je er niet. In plaats daarvan: heb samen een ideaal, kijk samen wat je daarvoor nodig hebt, ga dat samen doen. Ga doen dus zoals je wilt zijn. Van A naar B volgens de regels, inzichten en principes van B. Dus die eigen verantwoordelijkheid gewoon aanspreken, nu.

Links

Web: wijbegintbijjou.nl
Facebook: facebook.com/wijbegintbijjou
Vooruitblik: Terug naar de toekomst. Van WIJ naar wij
Terugblik: WIJ in 2013
Toetsingskader: Denken, meten en leren vanuit waarde
Artikel: Beter worden in je vak? Eerst weten hoe goed je bent
Artikel: Hoe je als gemeente uit de regisseursstand komt

Inloggen of Registreren